Zaznacz stronę

Wpływ stresu na organizm

Sytuacje stresogenne są częścią codziennego życia. Stres jest reakcją organizmu na informację stanie środowiska zewnętrznego lub wewnętrznego, które może stanowić zagrożenie. Dotyczy on ogółu organizmów żywych i odnosi się tylko do nich, ma charakter ogólnoustrojowy, biologiczny i psychobiologiczny. Ma na celu wyeliminowanie czynnika stresogennego, jednocześnie przywracając równowagę. Czynniki, których działanie jest stresogenne, nazywamy stresorami. Stresory mogą mieć naturę fizyczną i/lub psychiczną.

Według Hansa Selyego reakcja organizmu na stres przebiega w 3 etapach:

  1. etap alarmu – zmiany fizjologiczne będące odpowiedzią na zadziałanie stresora,
  2. etap odporności – kontakt z wywołującą stres sytuacją nadal trwa, organizm człowieka wytwarza odporność na stresor, który wywołał reakcję alarmową; na tym etapie znikają objawy, które miały miejsce w pierwszym stadium,
  3. etap wyczerpania – oddziaływanie stresora trwało zbyt długo i został osiągnięty punkt, w którym organizm nie jest w stanie utrzymywać dłużej odporności, nie potrafi więcej przystosować się do nieustannego stresu, powracają dysfunkcje fizjologiczne występujące podczas reakcji alarmowej.

Rozróżnia się dwa rodzaje stresu: dobry (eustres) i zły (dystres). Eustres to tzw. „motywator”, który mobilizuje organizm do natychmiastowej reakcji obronnej mającej na celu rozwiązanie niekorzystnej sytuacji. Dystres można określić mianem stresu degradacyjnego, niosącego za sobą negatywne konsekwencje. Stres jest procesem, który naraża organizm na choroby. Przewlekły stres może powodować takie zaburzenia, jak: zwiększony lęk, objawy depresyjne, nerwowość, słabą jakość snu, szybsze starzenie się organizmu. Sytuacje stresowe zwiększają ryzyko popadnięcia w nałogi takie jak na przykład palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu, nadużywanie leków, nadmierne jedzenie i zmniejszenie aktywności fizycznej. Przyczyną stresu może być również choroba.

W celu utrzymania homeostazy w organizmie w stanie stresu dochodzi do szeregu reakcji hormonalnych, nerwowych i odpornościowych, które wspólnie są określane jako stresowe W toku reakcji stresowej dochodzi do zmian psychicznych i fizjologicznych, które zwiększają szanse na zwalczenie konsekwencji stresu. Reakcja psychiczna to rodzaj świadomego nastawienia ułatwiającego poradzenie sobie ze stres. Reakcja fizjologiczna organizmu na stres to zwiększenie częstości skurczów serca i ruchów oddechowych, oraz zmiany czynności układu pokarmowego, które mogą powodować bóle brzucha, wymioty i biegunkę. Silny stres może zahamować łaknienie, wzrost, płodność, odporność, może doprowadzić do łysienia oraz zaburzeń mowy. Wykazano, że stres może wyzwalać i /lub nasilać wiele chorób, w tym choroby sercowa i naczyń krwionośnych, migrenę, napady padaczkowe oraz choroby neurodegeneracyjne i stwardnienie rozsiane. Ze względu na dużą ilość fizjologicznych i patogennych skutków wiele systemów neuronowych i hormonalnych jest zaangażowanych w regulację procesu zwalczającego stres. Anatomiczne struktury, które pośredniczą w odpowiedzi na stres, znajdują się zarówno w ośrodkowym układzie nerwowym, jak i w tkankach obwodowych.

Stres psychiczny powstaje u człowieka będącego pod presją psychiczną (jak egzamin czy wystąpienie publiczne) lub emocjonalną (jak kłopoty rodzinne czy zawodowe), może też współistnieć ze stresowymi czynnikami fizycznymi.

 

Wpływ stresu na skórę

Skóra jest największym narządem człowieka (powierzchnia skóry dorosłego człowieka dochodzi do 1,8-2 m2, a jej masa stanowi około 15-20% masy całego ciała), którego główną, choć nie jedyną, funkcją jest oddzielenie środowiska wewnętrznego organizmu od środowiska zewnętrznego. Najważniejszą funkcją skóry jest ochrona organizmu przed odwodnieniem, czynnikami mechanicznymi, fizycznymi, chemicznymi i zakaźnymi. Skóra bierze udział w termoregulacji i utrzymaniu homeostazy wodno-elektrolitowej, pełni także funkcję resorpcyjną, syntetyzuje witaminę D3 i melaninę, jest elementem układu immunologicznego oraz ważnym organem czucia. Skóra człowieka oprócz funkcji ochronnych, estetycznych służy również do wyrażania uczuć, np. we wstydliwej sytuacji pojawia się rumieniec na twarzy, skóra staje się czerwona podczas złości, gdy ktoś się przestraszy skóra blednie, oblewa ją zimy pot i włosy unoszą się. Składa się z dwóch głównych warstw naskórka i skóry właściwej. Skóra jest swego rodzaju łącznikiem/komunikatorem między wnętrzem organizmu a środowiskiem zewnętrznym, który dzięki receptorom pozwala na odczuwanie bodźców takich jak ucisk, dotyk, ciepło, zimno i ból. Receptory te są odpowiedzialne za przekazywanie sygnałów zewnętrznych do rdzenia kręgowego, a następnie do mózgu. Skóra bierze bezpośredni udział w mechanizmie stresu.

Skóra posiada neuroendokrynny system łączący i koordynujący funkcje skóry lokalnie i ogólnoustrojowo. W skórze znajdują się odpowiedniki zespołu składników kontrolujących aktywność osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowy. Komórki skóry wytwarzają neurotransmitery, hormony oraz neuropeptydy i razem z nerwowymi zakończeniami skórnymi budują neuroendokrynny system skórny. System ten umożliwia komunikowanie się między układem endokrynnym, nerwowym   i immunologicznym. Połączone działanie układów nerwowego, immunologicznego, endokrynnego i skóry tworzy układ neuro – immuno – skórno – endokrynny. Podstawowymi elementami tego układu są różnego typu czuciowe zakończenia nerwowe, melanocyty, keratynocyty, komórki Merkla, komórki Langerhansa, neuromediatory oraz komórki tuczne.

Wpływ endokrynnych jednostek skóry właściwej i jednostek endokrynnych naskórka nie jest tylko miejscowy, ale również działają one na układ immunologiczny, neuroendokrynny i nerwowy. Czynność jednostek jest regulowana centralnie przez układ podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowy.  W skórze znajdują się zakończenia nerwowe, które poprzez włókna adrenergiczne, cholinergiczne i włókna czuciowe zaopatrują naczynia, mięśnie przywłosowe i gruczoły potowe. Zakończenia włókien czuciowych występują jako wolne zakończenia nerwowe, leżą u podstawy komórek Merkla oraz wraz ze strukturami towarzyszącymi tworzą ciałka Meissnera, Vatera – Pacciniego i Rufiniego. W skórze właściwej włókna nerwowe kontaktują z komórkami tucznymi, a w żywych warstwach naskórka się z komórkami Langerhansa, keratynocytami i malanocytami. Włókna czuciowe pełnią funkcje neurowydzielnicze oraz przewodzenia sygnałów pobudzenia do ośrodkowego układu nerwowego.

Komórki skóry, uczestniczą w komunikacji między układem immunologicznym, endokrynnym i nerwowym. Należą do nich populacje komórek stałych, napływowych i krążących. Populacje stałe obejmują komórki skóry właściwej i naskórka: fibroblasty, keratynocyty, komórki tuczne, makrofagi, limfocyty T, komórki dendryczne naskórka i skóry właściwej oraz komórki nabłonka naczyń krwionośnych i limfatycznych. Do populacji komórek napływowych zaliczane są neutrofile, bazofile, eozynofile, komórki tuczne, monocyty, limfocyty T i B. Populacje krążące stanowią komórki dendrytyczne, limfocyty oraz komórki NK (ang. natural killers).  W komórkach naskórka i skory właściwej wykryto receptory wielu biologicznie aktywnych związków: hormonów, neurotransmiterów, czynników wzrostu i cytokin. Związki te dopływają do skóry z krwią, jak też powstają na miejscu, ponieważ komórki skóry są wyposażone we właściwe enzymy niezbędne do ich syntezy.

Badania wykonane w ostatnich latach wykazały, że skóra jest nie tylko celem hormonów, wydzielanych w warunkach stresu przez gruczoły endokrynne, takich jak CRH, ACTH, kortyzol, hormony tarczycy i prolaktyna, lecz także sama wytwarza te związki. Wiele hormonów, czynników wzrostu i substancji odpornościowych produkują keratynocyty, fibroblasty, komórki tuczne, melanocyty i komórki Langerhansa. Przez to skóra aktywnie uczestniczy w odpowiedzi organizmu na czynniki stresowe.

W skórze funkcjonuje replika osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej, która spełnia dwa zadania. (1) Uczestniczy w kontroli reakcji skóry na bodźce stresowe ogólnoustrojowe pochodzące ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego; (2) W odpowiedzi na stresory lokalne (bodźce mechaniczne, chemiczne, termiczne, ukąszenia przez owady, zranienia, zadrapania) optymalizuje procesy biochemiczne w celu utrzymania homeostazy tkankowej skóry.

Działania obu systemów – globalnego i lokalnego ilustruje poniższa grafika . Górna część rysunku przedstawia organizację mózgowego (ogólnoustrojowego) systemu hormonalnego regulującego odpowiedź organizmu na stres. Działa poprzez oś podwzgórzowo-przysadkowo nadnerczową, wydzielającą takie hormony jak podwzgórzowy CRH, przysadkowy ACTH (którego prekursorem jest POMC) i glukokortyosteroidy (u człowieka kortyzol). Stres aktywuje także układ nerwowy współczulny, czego efektem jest uwolnienie katecholamin (adrenaliny/noradrenaliny) z rdzenia nadnerczy. Mózg wytwarza tez prolaktynę, substancję P (SP) i neurotrofiny (NTs). Wszystkie wymienione związki rozchodzą się drogą krwi i trafiają do narządów, w tym do skóry, gdzie znajdują się ich receptory. Jak pokazuje dolna część rysunku, te same hormony i czynniki wzrostu produkowane są też lokalnie w skórze przez keratynocyty, melanocyty, fibroblasty i komórki tuczne. Uwolnione do środowiska międzykomórkowego, regulują czynność sąsiednich komórek.

Hormony lokalnie produkowane w skórze są ważne dla regeneracji skóry po zabiegach kosmetologicznych, zwłaszcza po peelingu chemicznym. ACTH i kortyzol uwolnione z uszkodzonych komórek w pierwszej fazie za pomocą prozapalnych cytokin takich jak interleukina 1 α i β, nasilają proces zapalny, który jest korzystny, ponieważ ułatwia usunięcie fragmentów zniszczonych komórek. W drugiej fazie, głównie pod wpływem przeciwzapalnego działania interleukiny 10, stan zapalny zostaje zmniejszony i za pośrednictwem czynników wzrostu dochodzi do proliferacji korneocytów i regeneracji naskórka. W tym przypadku działanie umiarkowanego, kontrolowanego stresu przynosi korzyści dla zdrowia skóry i całego organizmu.

Niekontrolowany stres o dużym nasileniu wywiera negatywny wpływ na przebieg nieomal wszystkich chorób narządów wewnętrznych. Szczególnie wyraźny jest udział stresu w patogenezie takich chorób jak choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, dychawica oskrzelowa, a także w chorobach nowotworowych. Niemniej ważny jest wpływ stresu na czynności skóry w warunkach zdrowia i choroby. Negatywne działanie stresu ujawnia się w takich chorobach jak trądzik, atopowe zapalenie skóry i łuszczyca. W wielu schorzeniach stres nasila uczucie świądu, co powoduje uszkodzenia skóry wskutek drapania. Nadmierny stres jest wymieniany jako jedna z przyczyn łysienia plackowatego. Stres ma także udział w starzeniu się skóry. W miarę upływu lat w skórze pojawiają się zmarszczki, zmiany barwnikowe, skóra traci elastyczność i jędrność, wydaje się „papierowa” i pozbawiona blasku, co spowodowane jest czynnikami wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi. Istnieją dwa powody dotyczące starzenia się skóry. Pierwszym z nich to iż, długość życia organizmu jest zaprogramowana i związana z upływającym czasem. Drugim powodem jest teoria wskazująca, iż starzenie się skóry związane jest ze środowiskiem zewnętrznym, zanieczyszczeniem środowiska, stresem, wolnym rodnikom. Promieniowanie UV jest jednym z głównych czynników odpowiedzialnych za przedwczesne starzenie się skóry, tak zwane fotostarzenie.

Źródło : Praca dyplomowa „Wpływ medytacji buddyjskiej na organizm człowieka – możliwości wykorzystania medytacji w kosmetologii” Marta Kolankowska-Trzcińska

Praca wykonana pod kierunkiem prof. dr. hab. Bogdana Sadowskiego

Wszystkie teksty, rysunki, zdjęcia oraz informacje umieszczone na niniejszej stronie podlegają prawom autorskim. Wszelkie reprodukowanie, kopiowanie, dystrybucja, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie zawartości w wystąpieniach publicznych bez zgody autorów.